De allesomvattende en systematische crisis waarin Oekraine al lange tijd verkeert, gaat gepaard met een scherpe strijd — openlijk en onderhuids — tussen de vertegenwoordigers van verschillende groepen van het crimineel-oligarchisch kapitaal en de opkomende reactie om de macht op alle fronten. Deze processen hebben zich bijzonder versterkt, en ondergingen een kwalitatieve verandering na de verkiezing van V. Joesjenko tot president van Oekraïne. In de samenleving groeit de angst voor de oprichting van een openlijk nationalistische en totalitaire dictatuur en een dreigende fascisering van het aan de macht zijnde regiem.

Men hoort wel zeggen: “Over welk fascisme gaat het eigenlijk? Er zijn hier geen concentratiekampen, geen ‘fabrieken des doods’, Oekraine heeft geen expansionistische plannen…” Die vraag verdient een serieus antwoord. En vooral moet duidelijk worden wat fascisme eigenlijk is, wat zijn de geestelijke bronnen, wat is de werkelijke praktijk, wat betekent fascisme aan de macht?

I

Als sociaal-politieke stroming, uitdrukking gevend aan de belangen van de meest reactionaire, agressieve krachten van de imperialistische bourgeoisie, ontstond het fascisme met het aantreden van het wereldkapitalisme in de periode van de algemene crisis na de Eerste Wereldoorlog en de overwinning van de socialistische revolutie in Rusland. De basis van de fascistische ideologie werd gelegd door reactionaire doctrines en theorieën, die al voor haar verschijning bestonden, — de ideeën van de Duitse filosofen Fr. Nietzsche en A. Schpengler, van de Italiaanse filosoof G. Gentile, racistische ideeën, antisemitisme, pangermanisme enz. Zij bevatten ideeën over ongelijkheid der rassen (“superioriteit van hogere rassen”), “klassenharmonie” (theorieën van “de volksgemeenschap”, “corporatisme” en “solidarisme”), “het Führer-principe”, de totale zeggenschap van de staat over alles en iedereen, militaire expansie. In de meest geconcentreerde vorm werden deze ideeën uitgestald in het boek van Hitler “Mein Kampf” van 1925.

Het fascisme werd politieke praktijk in de jaren 20–40 van de XXe eeuw met het aan de macht komen van de fascisten in Italië, de nazi’s in Duitsland, het Franco regiem in Spanje, de militaire dictatuur in Portugal en een hele reeks fascistische regimes in Oost- en Midden-Europa (Roemenië, Hongarije, Slowakije enz.). In elk van deze landen had het fascisme zijn bijzonderheden. Maar alle zich daar gevestigde regimes kenmerkten zich door een uitzonderlijke wreedheid, gewelddadigheid, terroristische dictatuur, militant anticommunisme, een agressieve buitenlandse politiek, het streven om overal de “nieuwe orde” te vestigen. Wat het hitleriaanse fascisme de mensheid heeft gebracht, nadat het de Tweede Wereldoorlog had ontketend, is genoegzaam bekend.

De vernietiging van het fascistisch Duitsland, van zijn satellieten en van het imperialistische Japan, waaraan het Sovjetvolk zo enorm heeft bijgedragen, opende de weg naar een democratische ontwikkeling van de landen Europa en van ANDERE continenten en versnelde de afbraak van het koloniale systeem van het imperialisme. In 1974-75 vielen de fascistische regimes van Portugal, Griekenland en Spanje.

Echter de wortels van het fascisme werden niet volledig uitgegraven. In enkele landen begonnen hun giftige spruiten al weer uit te lopen in de vorm van verschillende soorten extremistische organisaties, de feitelijk nakomelingen (zoals zij zich vaak ook openlijk noemen) — in ideologisch en politiek opzicht—van de na de Tweede Wereldoorlog verwenste en verboden fascistische structuren, en ook in de opkomst van dictatoriale en in wezen fascistische methoden in de politieke praktijk van enkele landen. Het spreekt vanzelf, dat na de schok, die de mensheid, en vooral de volkeren van Europa, onder de fascistische heerschappij, hebben doorgemaakt, er geen enkele macht van fascistische signatuur, zelfs niet de meest reactionaire, het in zijn hoofd zou durven halen om uitroeiingskampen op te richten met gaskamers enz. Maar de praktijk van het fascisme en zijn ideologie ziet van deze uiterste vormen van terroristische dictatuur niet af.

Als het gaat over de wezenlijke karaktertrekken van het fascisme dan moet voorop gesteld worden het agressieve nationalisme — de glorificatie van een “hoofdnatie”, tot en met de verklaring van haar “goddelijke uitverkiezing”, “uitzonderlijk” vanwege alle mogelijke “verdiensten”. Voor wat betreft de andere naties en volkeren, voor hen is slechts de rol weggelegd van “lagere rassen”, van “ondermensen”, die bestemt zijn om het “Herrenvolk” te dienen of te worden uitgeroeid, net zoals, zeg maar, de hitlerianen optraden tegen joden, zigeuners en de Slavische volkeren. De verheffing van Duitsers tot “Übermenschen” en vertegenwoordigers van het “hoogste ras”, was in fascistisch Duitsland, in wezen het “nationale idee”, wat de bezeten Führer tot uitdrukking bracht in de beruchte formule: “Ein Volk—ein Reich—ein Führer”.

In al hun veelvormigheid onderscheiden fascistische regimes zich door de buitensporig harde manier waarop ze zich handhaven: wrede onderdrukking van iedere vorm van protest, gebruikmaking ten dien einde van de almachtige staatsmachinerie, en buitensporig geweld. De totale, inclusief de ideologische, massale terreur, overgaand in genocidale xenofobie, onverdraagzaamheid tegenover “vreemde” nationale en maatschappelijke groepen, de totale (allesomvattende) controle over alle uitingen van het maatschappelijk leven van mensen—zijn de onmisbare ingrediënten voor de ideologie en de politiek van het fascisme.

Regimes van fascistische signatuur streven altijd naar concentratie van de macht in handen van een enkele persoon (leider, führer, duce, messias), die de belangen van een bepaalde groep of groepen van het oligarchisch kapitaal vertegenwoordigt, die zich staande houdt middels het hem ter beschikking staande onderdrukkingsapparaat, de partij, een groep hem toegewijde eensgezinden, en schending van de grondwet en de wetten van het land of het cynische gebruik daarvan ter versterking van zijn persoonlijke macht.

De repressie machinerie wordt ingezet tegen iedere uiting van ontevredenheid met de politiek van de heersende totalitaire regimes en vooral tegen de communistische partijen, die consequent te vinden in de voorste gelederen in de antifascistische strijd ter bescherming van de democratische instellingen en van de rechten en vrijheden van de mens en de burger.

Rabiaat anticommunisme is het belangrijkste kenmerk in de ideologie en de politieke praktijk van het fascisme.

Fascistische (inclusief neofascistische) regimes en bewegingen bleken en blijken onovertroffen in het gebruik van brallend populisme, vooral van nationalistische en maatschappelijke demagogie, imperiale leuzen, en de verheerlijking van de oorlog als middel voor de realisering van nationaal egoïstische belangen om grote massa’s te mobiliseren en voor zich te winnen. Tot hun arsenaal behoren: schaamteloze, goebeliaanse leugens, onverantwoorde beloften, cynische bedrog van de samenleving, de schofterige toe-eigening van linkse leuzen en populaire ideeën van het socialisme in combinatie met bangmakerijen voor alle mogelijke gevaren (vooral met de bullebak van het ‘rode gevaar’).

Wat de maatschappelijke basis aangaat, waarop fascistische regimes, die de belangen van de compradore kringen van het monopolistische crimineel-oligarchische kapitaal weerspiegelen, steunen en zich oriënteren, dan zijn vooral de zogenoemde middelste lagen van de maatschappij en gedeclasseerde elementen, naar hun aard wankelmoedig op sociaal-politiek vlak en vatbaar voor politieke demagogie, hun hoop stellen op “de harde man”, naïef geloven in de “wijze koning” (leider, Messias). Precies deze lagen vormen in meerderheid de massabasis van het fascisme.

De recente opleving van fascistische elementen in een reeks landen, waaronder voormalige leden van de Anti-Hitlercoalitie, het ontstaan van fascistische of naar hun aard half-fascistische organisaties en bewegingen, het grijpen naar fascistische methoden van bestuur is bevorderd door verschillende factoren: de verscherping van de crisisverschijnselen in deze landen, economische en politieke spanningen, groeiende onvrede met de politiek van de heersende regimes, dramatische omwentelingen in de ontwikkeling van de internationale toestanden en — niet in het minst — door naar revanche strevende krachten die de fascistische ideologie zijn blijven aanhangen.

Met de mond nemen de neofascisten afstand van de meest stinkende, en zich zelf gecompromitteerd hebbende fascistische regimes uit het verleden en van de door hen gebezigde terroristische methoden, en doen ze zich vaak heel fatsoenlijk voor als “dragers van orde en stabiliteit”. Maar hun in wezen zijn ze nog steeds totalitair, argressief, en passen de strategie van het opvoeren van de spanning toe, en proberen bij het politiek wankelmoedige deel van de maatschappij de mening te doen post vatten van de ongeschiktheid van de democratische machthebbers voor het handhaven van de orde in de maatschappij. Met dat alles warmt men de nostalgie naar “de harde hand” wat op om daarmee de conservatieve kiezers in de omarming van de legale neofascisten te drijven.

In een aantal landen (voornamelijk in de Baltische staten) zijn fasciserende krachten, die een voorbeeld nemen aan de voormalige Hitelerianen en hun collaborateurs zijn zo brutaal geworden, dat zij een bepalende invloed zijn gaan uitoefenen op de politiek van de officiële machthebbers. De rehabilitatie van fascistische collaborateurs, de rechtvaardiging van hun misdadige acties, het opgefokt nationalisme en het rabiaat anticommunisme, het in diskrediet brengen van vertegenwoordigers van “vreemde” natie en de schending van hun rechten en vrijheden, de monsterlijke praktijk waarmee tienduizenden mensen verklaard werden tot “onburgers” (niet als burgers meer werden erkend) en russofobie, dat zijn allemaal ingrediënten geworden in de officiële politiek en van de dagelijkse praktijk.

Vertaling artikel uit boek: “Fascisme in Oekraïne: dreiging of realiteit?”

Uitgegeven in Oekraïne, 22 mei 2008, ISBN 978966034650-5